مقاله رابطه بین مشکلات خانوادگی و افت تحصیلی دانش اموزانچهارشنبه 24, سپتامبر 2025

هدف این پژوهش بررسی رابطه بین مشکلات خانوادگی و افت تحصیلی دانش‌آموزان و شناسایی مکانیزم‌های اثرگذاری این مشکلات بر عملکرد تحصیلی بود. پژوهش با روش آمیخته (کمی–کیفی) و رویکرد اکتشافی–توضیحی انجام شد. در بخش کمی، نمونه‌ای شامل دانش‌آموزان مقطع متوسطه دوم از استان‌های مختلف ایران با استفاده از روش خوشه‌ای چندمرحله‌ای انتخاب و داده‌ها از طریق پرسش‌نامه‌های استاندارد عملکرد خانواده، سرمایه روان‌شناختی، خودکارآمدی تحصیلی، حمایت عاطفی والدین و شاخص‌های عملکرد تحصیلی گردآوری شد. در بخش کیفی، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با والدین، معلمان و دانش‌آموزان انجام و با روش تحلیل مضمون بررسی گردید. نتایج مدل معادلات ساختاری نشان داد مشکلات خانوادگی اثر مستقیم منفی بر عملکرد تحصیلی دارند (β = -۰٫۴۱, p < 0.001) و بخش عمده این اثر از طریق کاهش حمایت عاطفی والدین (β غیرمستقیم = ۰٫۳۲-)، کاهش خودکارآمدی تحصیلی (β غیرمستقیم = ۰٫۲۲-) و کاهش سرمایه روان‌شناختی (β غیرمستقیم = ۰٫۱۹-) منتقل می‌شود. شاخص‌های برازندگی مدل (RMSEA = 0.045, CFI = 0.972) برازش مناسب را تأیید کردند. یافته‌های کیفی نیز نشان داد که مشکلات خانوادگی، به‌ویژه تعارضات زناشویی و فشارهای اقتصادی، باعث افزایش استرس، کاهش انگیزه و اختلال در تمرکز دانش‌آموزان می‌شود. مقایسه با پژوهش‌های پیشین نشان داد که نقش حمایت عاطفی والدین در این مطالعه پررنگ‌تر از بسیاری از مطالعات قبلی بوده است، که احتمالاً به ویژگی‌های فرهنگی جامعه ایران مرتبط است. بر اساس نتایج، پیشنهاد می‌شود برنامه‌های مداخله‌ای چندسطحی با تمرکز بر بهبود روابط والد–فرزند، تقویت سرمایه روان‌شناختی و خودکارآمدی تحصیلی، و حمایت‌های اجتماعی–اقتصادی از خانواده‌های در معرض فشار طراحی و اجرا شوند. این پژوهش با ارائه شواهد ترکیبی و مدل مفهومی بومی‌شده، می‌تواند به توسعه نظری و عملی در حوزه پیشگیری از افت تحصیلی کمک کند.
کلیدواژه‌ها: مشکلات خانوادگی، افت تحصیلی، حمایت عاطفی والدین، خودکارآمدی تحصیلی، سرمایه روان‌شناختی