مقاله معیارهای فقه‌الحدیثی علامه مجلسی در کتاب بحارالانوارچهارشنبه 24, سپتامبر 2025

این پژوهش به بررسی و تبیین معیارهای فقه‌الحدیثی علامه محمدباقر مجلسی (۱۰۳۷-۱۱۱۰ق) در اثر سترگ ایشان، بحارالانوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار (ع)، می‌پردازد. با توجه به جایگاه ممتاز بحارالانوار به عنوان یکی از جامع‌ترین مجموعه‌های حدیثی شیعه (آشنا و رضایی، ۱۳۸۷) و نقش محوری علامه مجلسی در تثبیت و گسترش معارف شیعی در عصر صفویه، شناخت دقیق مبانی و روش‌های ایشان در فهم و ارزیابی حدیث از اهمیت به‌سزایی برخوردار است. این مقاله با رویکردی تحلیلی-توصیفی، تلاش دارد تا اصول و ضوابط مورد استناد علامه مجلسی در نقد سند (بررسی اعتبار راویان و اتصال سلسله سند) و نقد متن (عرضه حدیث بر قرآن، سنت قطعیه، عقل و واقعیات تاریخی) و همچنین منهج ایشان در مواجهه با احادیث متعارض و شیوه‌های جمع و ترجیح را در چارچوب کتاب بحارالانوار مورد کاوش قرار دهد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که علامه مجلسی، علی‌رغم رویکرد عمدتاً اخباری و همت اصلی ایشان در جمع‌آوری و صیانت از میراث حدیثی، از معیارهای مشخصی در فقه‌الحدیث بهره جسته است. این معیارها، هرچند ممکن است در تمام مجلدات بحارالانوار به صورت یکسان و با تفصیل اعمال نشده باشند، اما در بیانات، شروح و حتی در نحوه گزینش و تبویب احادیث قابل ردیابی هستند. توجه ایشان به نقد سندی در آثاری چون مرآة العقول و ملاذ الاخیار، و اهتمام به نقد متنی و حل تعارضات در بیانات بحارالانوار، گواهی بر وجود یک نظام روش‌مند در تعامل ایشان با حدیث است. این پژوهش ضمن بررسی این معیارها، به تحلیل نقاط قوت و محدودیت‌های احتمالی رویکرد مجلسی و تأثیر آن بر جریان‌های حدیث‌پژوهی پس از وی می‌پردازد.