مقاله بررسی تطور طنز در دوره مشروطیت ایرانسه‌شنبه 02, سپتامبر 2025

دوره مشروطیت ایران نقطه عطفی در تاریخ سیاسی و اجتماعی کشور بود که به شکوفایی ادبیات، به ویژه طنز، منجر شد. طنز در این دوره نه تنها به عنوان ابزاری ادبی بلکه به مثابه یک سلاح اجتماعی و سیاسی عمل کرد. این پژوهش با هدف بررسی تحولات طنز در دوره مشروطیت، به تحلیل ساختارها، شیوه‌های بیان، و مضامین رایج در آثار طنزپردازان این دوره پرداخته است. در این راستا، ابتدا پیشینه طنز در ادبیات فارسی بررسی شده و تفاوت‌های طنز مشروطه با دوره‌های پیشین برجسته شده است. طنز در دوران پیش از مشروطه، بیشتر محدود به ابراز عقاید شخصی و انتقادهای فردی بود، اما در این دوره، اهداف اجتماعی و سیاسی را دنبال کرده و به اصلاح جامعه و مبارزه با استبداد پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که طنزپردازان مشروطه با بهره‌گیری از ساختارهای خلاقانه همچون «تقویمی»، «قاموسی»، «تناقض‌گویی»، و «ذم شبیه به مدح»، موفق شدند ناهنجاری‌های اجتماعی و سیاسی را با زبانی ساده و اثرگذار به تصویر کشند. همچنین، شیوه‌هایی همچون استفاده از زبان حیوانات، روایت داستانی، و بهره‌گیری از اشعار در نثر طنزی به انتقال پیام‌های اجتماعی و جلب توجه مخاطبان کمک شایانی کرده است. در این دوره، مضامینی همچون فساد اداری، نابرابری اجتماعی، و استبداد سیاسی بیشترین بازتاب را در طنزها داشته‌اند. تحلیل روزنامه‌های طنزآمیز مانند «ملانصرالدین» و «صوراسرافیل» نشان می‌دهد که طنز به عنوان ابزاری برای آگاهی‌بخشی و ایجاد تغییرات اجتماعی عمل کرده است. این آثار علاوه بر اینکه توانستند نابرابری‌ها و فسادهای جامعه را افشا کنند، به نوعی فرهنگ اعتراض و مطالبه‌گری را در میان اقشار مختلف مردم تقویت کردند. در نتیجه، طنز در دوره مشروطیت نه تنها یک ابزار هنری، بلکه ابزاری مؤثر در پیشبرد اهداف اجتماعی و سیاسی بود.
کلمات کلیدی: طنز مشروطه، شیوه‌های طنز، تحولات سیاسی و اجتماعی، ادبیات طنز، دوره مشروطیت ایران.